casino maxi

Devşirme Sistemi-1

Tarih Oca 10, 2016 0 Yorum

Osmanlı Beyliği’nin kuruluş dönemindeki ordusuna baktığımızda başlangıçta gaza ve cihat yapan,  sınır boylarında toplanmış, aşiret kuvvetleri ve gazilerden oluştuğunu görüyoruz. Osmanlı Beyliği fetihler yapıp genişlemeye başlayınca, fethettiği toprakları elde tutmak, korumak ve buralarda merkezi otoriteyi sağlamak için sürekli ve sistemli bir orduya gereklilik duymuştur. Özellikle Osmanlı Devleti’nin Rumeli taraflarında fetihlerinin artması ve sınırların genişlemesi düzenli bir orduya olan gerekliliği arttırdı. Bu ihtiyaç üzerine devlet yeni yeni kaynaklar aramaya başladı. Devlet bu ihtiyacı doğrultusunda başlangıçta esirlerden oluşan, daha sonra Hıristiyan çocukların devşirilerek oluşturulduğu bir ordu kurdu.[1]

Devşirme yasası, Osmanlı uyruğu olan Hristiyan çocuklarının Yeniçeri yapılmak üzere toplanmaları demek ise de mutlak surette Yeniçeriliğe özgü değildir. Bunların bazıları toplanıp yetiştikten sonra Saray’a alınıp, oradan da Kapıkulu Süvarisi ocağına verilmişler ve bir kısmı Saray’da yükselerek Yeniçeri Ağası, Beylerbeyi ve Vezir olarak hizmete girmişlerdir.[2]Bu durum devşirmelerin sadrazamlık makamına kadar yükselebileceğini, padişaha damat olabildiğini gösterir.[3]

Devşirme kanununda toplanacak çocukların nitelikleri belirtilmiştir. Buna göre Hristiyan çocuklarının asilleri, papaz oğulları, iki çocuktan sadece biri, birçok çocuğu bulunan ailenin en sağlıklı çocuğu seçilir, tek oğlu olanın çocuğu alınmazdı. Annesiz babasız çocuklar, açgözlü oldukları bilinenler ve yüzü gözü açılmış olabileceği düşüncesiyle köy kethüdasının oğlu da devşirilmezdi.[4]

Devşirme sistemini olgun şekline getiren Fatih Sultan Mehmet’tir. O’nun devrine kadar, büyük memurluklar eski Türk ailelerine verilirken, O vezir-i azamları bile devşirmelerden seçmeye başlamış; böylece Türk beylerinin nüfuzunu kırmıştır.[5]

Devşirme sisteminin İslam hukukuna uygun olup olmadığı meselesine gelince, bu husus daha ziyade Batılı araştırmacılar tarafından tartışılmıştır. Bazı şarkiyatçılar, zımmî çocuklarının zorla alınmasının onların hukukuna tecavüz olduğunu ve İslâm hukukuna aykırı bulunduğunu ileri sürerken bazıları bu uygulamayı daha önceki İslam devletlerinde görülen gulâm sistemin devamı kabul etmişlerdir.[6] Allah’ın Elçisi (s.a.s.) “ her doğan çocuk fıtrat üzerine doğar. Sonra anne babası onu Yahudi, Hristiyan ve Mecusi yapar.” buyurmuştur. Burada onu etkileyen çoğunluk anlaşılmıştır ki oda çocuğun annesi babasıdır.[7]

XVI. yy. sonlarına doğru devşirme sistemi bozulmuş, gelişigüzel Hristiyan çocukları muayene edilmeden veya rüşvetle devşirme olarak alınmış ve tutulması lazım gereken “Eşkâl Defteri’ni pek önem verilmemişti. Bu nedenle Ocağa her sınıftan halk ve bu arada yasak olmasına rağmen Müslümanlar da girebilmiştir.[8]

Osmanlı’da devşirilen önemli kişilerde ise 92 cami, 52 mescit, 55 medrese, 7 darül-kurra, 20 türbe, 17 imaret, 3 darüşşifa (hastane), 6 su yolu, 10 köprü, 20 kervansaray, 36 saray, 8 mahzen ve 48 de hamam olmak üzere 365 eser veren Osmanlı baş mimarı Koca sinan’ın devşirilme hikayesini kendi ağzından bizzat Tezkiretü’l-bünyân’da söyle özetlemektedir: “…Ben, Tanrı’nın bu değersiz kulu, Sultan Selim Han’ın gül bahçesini andıran saltanat yıllarında devşirildim…[9]daha detaylarına ineceğiz. Osmanlı da bir çok devşirilmiş vatana millete dinine önemli işler yapmış olan isimler vardır fakat bizim hepsini anlatmaya gücümüz yetmez bunun için önemli devşirmelerin hayat hikayelerini yazmaya çalıştık.

Devşirme Sistemi Nedir?

Devşirme, devşirmek mastarından olup, toplamak demektir.[10]Devşirmenin diğer bir adı ise kul sistemidir. Kul (gulâm) sistemi Osmanlı devlet idaresinin temel kurumlarından biridir. Sarayda ve devlet hizmetinde kullanılmak üzere kölelerden gençler yetiştirilmesi yöntemi Osmanlılara, Orta-Doğu İslam devletlerinden gelen eski bir gelenektir. Osmanlılarda kölelerden saray ve idare adamları yetiştirildiği hakkında Orhan Gazi devri bölgelerinde kayıtlar vardır.[11] Orhan Bey zamanında Osmanlıların Avrupa’ya geçmesiyle birlikte, devletin askeri kuvvete olan ihtiyacı artmış, bu da devlet adamlarına savaşta esir düşen Hristiyanlardan devletin hakkı olan 1/5’lik bölümün İslamlaştırılarak ordu hizmetine alınmasını ilham etmiştir.[12]

  1. Murat devrinde yeniçeri ordusu savaş esirlerinden kurulmuş, Osmanlı idaresi, kendi tebaası Hıristiyan halkından aynı amaçla çocuk toplama yöntemini getirmiştir. Devşirme oğlanı denilen bu çocuklar, esir sayılmazdı. Devşirme, Osmanlıların kul sistemine getirdikleri önemli bir yeniliktir.[13] Devşirme yasası, Osmanlı uyruğu olan Hristiyan çocuklarının Yeniçeri yapılmak üzere toplanmaları demek ise de mutlak surette Yeniçeriliğe özgü değildir. Bunların bazıları toplanıp yetiştikten sonra Saray’a alınıp, oradan da Kapıkulu Süvarisi ocağına verilmişler ve bir kısmı Saray’da yükselerek Yeniçeri Ağası, Beylerbeyi ve Vezir olarak hizmete girmişlerdir. Bununla beraber esas ve çoğunluk Yeniçeriliğe tahsis edildiğinden Devşirme Kanunları’nda “Yeniçeri için oğlan alınmak” kavramı kullanılmıştır. Kapıkulu olanlardan bir babanın ocaklarda babaları gibi askerlik eden oğullarına kuloğlu denirdi.
  2. Beyazıd devrinde yapılan “Devşirme Kanunnamesi”ne göre, birden fazla oğlu olmayanın oğlu alınmaz; birden fazla oğlu olan gayr-i müslimin bir oğlu askere alınır. Devşirme kanunnamesi ile zimmilerden birden fazla oğlu olanın sadece birinin alınmasına, kamu yararı (maslahat) gerekçe olarak gösterilmiştir. Kanuna göre, alınacak gayr-ı müslim çocuğun 14-15 yaşlarında veya devletin güvenlik ve ihtiyacına göre, 3-5 yılda ve bazen daha uzun bir zamanda Hristiyanlardan sekiz, on ile on beş – on sekiz yaş arasındaki çocukların sağlıklı ve güçlü olanlarından acemi oğlanı alınmaya başlandı. Önceleri, Arnavutluk, Yunanistan, Adalar ve Bulgaristan’dan daha sonra da, Sırbistan, Bosna-Hersek ve Macaristan’dan devşirme alındı. XV. Yüzyıl sonları veya XVI. Yüzyıl başından itibaren, giderek Anadolu’daki Hristiyan uyruğa da devşirme kanunu uygulandı.[14] Türk, Kürt, Acem, Rus, Yahudi, Gürcü ve Çingene çocukları devşirilmezdi. Ermeniler ’den ise sadece saray için çok az devşirme yapılmıştır.[15]

[1] Kerziban Çakmak, “Osmanlı Devleti’nde Devşirme Sistemi”, http://www.akademiktarih.com/tarih-anabilim-dal/2022-osmanl-aratrmalar/osmanlskeri-yap/19939-osmanli-devletnde-devrme-sstem.html,(E.T 05.04.2015),s.1.

[2] H. Tahsin Fendoğlu, “Osmanlı’da Devşirme Kurumu”, Yeni Türkiye Yayınları, 2000, s.559-560.

[3] Bayram Yıldız, ”Tuna’dan Uçan Kuş’ta Devşirme Sistemi”, Studıes Of The Ottoman Doman, c.4, Sayı 6, Şubat 2014,(E.T.25.02.2015), s.13.

[4] Abdülkadir Özcan, “Devşirme”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.9, İstanbul 1994, s.255.

[5] Fendoğlu, ”Osmanlı Devşirme Kurumu”, s.561.

[6] Özcan, “Devşirme”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s.256.

[7] Mustafa Işık, ”Fırat Hadisi’ nin Osmanlı’nın Devşirme Sisteminde Hayata Aksedişi’ Turkısh Studıes-Volume 8/6 Spring 2013,Ankara-Turkey,(E.T.25.02.2015),  s.328.

[8] Fendoğlu, “Osmanlı’da Devşirme Kurumu”, s.561.

[9] Ernst Enlı, Osmanlı Altın Çağının Mimarı Sinan, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, s.32-33.

[10] Fendoğlu, “Osmanlı’da Devşirme Kurumu”, s.559.

[11] Halil İnalcık, Devlet-i ‘Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2009, s.205.

[12] Sevgi Gül Akyılmaz, “Osmanlı Devleti’nde Yönetici Sınıf Açısından Müsadere Uygulaması”,Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, c.XII, Y.2008,(E.T.25.02.2015), s.395.

[13] İnalcık, Devlet-i ‘Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I, s.205.

[14] Fendoğlu, “Osmanlı’da Devşirme Kurumu”,s.559-560.

[15] Özcan, “Devşirme”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s.255.

Mustafa Abdullah Mirik

Uludağ Üniversitesi

Yorumlar

    Henüz yorum yapılmamış...

Bir Yorum Ekle

Gönder